Ten artykuł dotyczy najważniejszych zmian przejścia j. polskiego w fudyń, głównie fonologicznych.

Fonologia[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Uwagi wstępne[edytuj | edytuj kod]

W transkrypcji polskiej, nie wyróżniam alofonów e o æ w sąsiedztwie spółgłosek miękkich. W fudyniu alofonia ta nie tylko nie jest fonemiczna, ale całkowicie zanikła.

Zanik spółgłosek wargowych między samogłoskami[edytuj | edytuj kod]

Prawdopodobnie najważniejsza i najbardziej rozpowszechniona zmiana w fudyniu, choć nie do końca regularna. Pomiędzy dwiema samogłoskami, spółgłoski dźwięczne wargowe twarde zanikają, a spalatalizowane zostawiają po sobie /j/.

  • w v b m → Ø / V_V
  • vʲ bʲ mʲ → j / V_V

Powyższe samogłoski wymienione są w kolejności prawdopodobieństwa zaniku (/w/ znika niemal zawsze, /m/ najrzadziej). Proces może nie występować na granicy morfemów.

  • pl. nowa, nowy, nowe → fud. noa, noy, noe
  • pl. słowo → (słoo) → fud. słó
  • pl. tobje → fud. toje

Proces ten doprowadził do powstania dyftongów i samogłosek długich.

Zanik spółgłosek tylnych między samogłoskami[edytuj | edytuj kod]

Znacznie rzadziej od wargowych, ale powyższe zjawisko w niektórych wypadkach dotknęło też spółgłoskę dźwięczną tylną, tj. g.

  • g → Ø / V_V

Zjawisko to miało miejsce niemal wyłącznie w przypadku końcówek -ego i -ogo.

  • pl. zielonego → (źeloneo) → fud. źelonó
  • pl. kogo → (koo) → fud.

Powstanie samogłosek długich[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski długie w Fudyniu powstały najczęściej ze zbitki dwóch samogłosek krótkich.

  • VV → Vː
  • ɛɔ → ɔː
  • ɛa → aː
  • ɛɨ → ɨː

W bardziej konserwatywnych odmianach fudyniu dwie ostatnie zmiany mogły nie mieć miejsca. Z drugiej strony, w niektórych odmianach, zbitki (patrz niżej) również mogły przejść w .

  • pl. słowo → (słoo) → fud. słó
  • pl. zielonego → (źeloneo) → fud. źelonó
  • pl. wzięła → (źea) → fud. źá
  • pl. żeby → (żey) → fud. żý

Gdzieniegdzie samogłoski długie mogły powstać na skutek zlania się dłuższych segmentów.

  • ɔjɛ → ɛː.
  • uji → ɨː.

Zmiany te nastąpiły najczęściej, kiedy całe segmenty nie były akcentowane, ale zdarzają się akcentowane wyjątki (patrz niżej). Druga ze zmian mogła nie wystąpić w niektórych odmianach, i odwrotnie, co bardziej "progresywne" odmiany mogły przeprowadzić podobne zmiany niezależnie od akcentu (np. pl. twoja, twojego - standardowy fudyń twoja, twojó - regionalnie twá, twó).

  • pl. człowiek → (człojek) → fud. człék
  • pl. mówiliśmy → (mujiliśmy) → mýliśmy
  • ale: pl. mówił → fud. mujił

Inne przykłady (mniej regularne) to powstanie // z /ju/, lub powstanie samogłosek długich na skutek wzdłużenia zastępczego.

  • pl. długi → fud. dúgi

Skrócenie /ɛ/[edytuj | edytuj kod]

W sylabach zamkniętych po akcencie, /ɛ/ uległo obniżeniu do [ə], przed spółgłoskami miękkimi także dalej do [ɪ].

  • ɛ → ə / _C(C)#
  • ə → ɪ / _Cʲ

Przesunięcie akcentu[edytuj | edytuj kod]

W fudyniu, akcent pada na ostatnią sylabę, jeśli ma ona samogłoskę długą lub dyftong.

  • ˈ[...V...][...Vː...] → [...V...]ˈ[...Vː...]

Przesuwka samogłoskowa przed /j/[edytuj | edytuj kod]

Proces ten dotyczy zmian przed spółgłoską /j. W standardowej odmianie fudyniu proces ten zaszedł w sylabach nieakcentowanych, ale w potocznych/regionalnych wariantach zaszedł dalej i spowodował "przesuwkę samogłoskową" w pełnym sensie tego słowa.

  • aj ej/əj ɨj ij → æj ɪj/ɪ(ː) ɪ(ː) i(ː) / _j

Pełna "przesuwka" zaszła jedynie w niektórych wariantach języka - standard zachowuje dwie podstawowe zmiany, tj. przejście w sylabach nieakcentowanych /aj/ w [æj] (zapisywane ej) oraz, jako część poprzednio wymienionego procesu, /ɛj/ w [ɪj]. W sylabach akcentowanych, ej wymawiane jest jako [ej].

Bardziej radykalne odmiany języka przeszły cały szereg zmian, zilustrowany następującą wymową (æj dalej podwyższone do ɛ w nieakcentowanej sylabie).

  • pl. kraj → fud. kraj [kɾaj] → reg./pot. fud. [kɾæj]
  • pl. dzisiaj → fud. dźiśej [ˈdʑiɕæj] → reg./pot. fud. [ˈdʑiɕɛj]
  • pl. dzisiejszy → fud. dźiśiejszy [dʑiˈɕejʂɨ] → reg./pot. fud. [dʑiˈɕɪjʂɨ]
  • pl. własnej → fud. własnëj [ˈvwasnɪj] → reg./pot. fud. [ˈvwasnɪ]
  • pl. wij → fud. wij [vij] → reg./pot. fud. wij [viː]
  • pl. ryj → fud. [ɾɨj] → reg./pot. fud. [rɪː]

Poza zmianą aj na ej, skutki przesuwki nie są zapisywane w ortografii.

Samogłoski tylne nie uległy żadnym zmianom w stosunku do polskiego.

Cofnięcie /i/ przed spółgłoskami zadziąsłowymi i tylnymi[edytuj | edytuj kod]

Przed samogłoskami i spółgłoskami zadziąsłowymi /ʂ ʐ tʂ dʐ/ oraz /x w/, i cofnęło się i zlało z ɨ. Proces ten został zablokowany po spółgłoskach wargowych i tylnych.

  • i → ɨ / _ʂ ʐ tʂ dʐ x w
  • pl. stracił → fud. straćył
  • pl. siwa → (śia) → fud. śya
  • ale: pl. piłka → fud. piłka

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Uwagi wstępne[edytuj | edytuj kod]

We wczesnym fudyniu, w stosunku do polskiego, /j/ zawsze wyodrębniło się jako osobna spółgłoska od spółgłosek miękkich, takich jak //

Pełna asymilacja zwartych zębowych do następujących nosowych[edytuj | edytuj kod]

Niemal uniwersalny proces (niekiedy zatrzymany na granicy morfemów) polegający na przejściu spółgłosek zwartych dziąsłowych w spółgłoski nosowe przed spółgłoskami nosowymi dziąsłowymi i miękkimi. W rezultacie, fudyń posiada geminaty nosowe na początku wyrazów.

  • t d → n / _n ɲ
  • pl. podnieśćpońńeś
  • pl. tnę → fud. nne
  • pl. dnia → fud. ńńa

Niekiedy asymilacja następuje też przed innymi spółgłoskami nosowymi.

  • pl. siódmy → fud. śummy

Afrykacja[edytuj | edytuj kod]

(ale to śmiesznie brzmi po polsku :))

Standardowe polskie zbitki trz drz przechodzą w fudyniu w afrykaty, asymilując też występujące przed nimi spółgłoski To samo spotkało inne zbitki zwarta + szczelinowa.

  • pl. trzeba → (trzá) → fud. czá
  • pl. strzał → (sczał) → fud. szczał
  • pl. podstawa → (podstá) → fud. poctá

Przejście /x/ do /h/ na początku sylaby[edytuj | edytuj kod]

Zmiana czysto fonetyczna, w większości odmian języka nie zaszła przed i j oraz spółgłoskami.

Uproszczenia zbitek spółgłoskowych[edytuj | edytuj kod]

W zbitkach zawierających trzy spółgłoski zwarte, szczelinowe lub nosowe (tj. każda z nich może należeć do jednej z tych grup, nie muszą z jednej kategorii być wszystkie na raz), środkowa spółgłoska najczęściej wypada.

  • pl. królestwo → fud. kruleswo
  • pl. dźeśontka → fud. dźeśonka
  • pl. punkćik → fud. pungćik

Spółgłoski /v f/ zanikają przed innymi szczelinowymi (głównie /s/, rzadziej innymi), najczęściej po spółgłosce lub na początku wyrazu (proces zablokowany na granicy niektórych morfemów, ale znacznie częściej po prostu zacierający etymologię).

  • pl. warszawski → fud. warszaski
  • pl. wziąć → fud. źojś
  • pl. wstrętny → fud. strentny
  • pl. wschodzić → fud. shodźić

Spółgłoski [v f] zanikają przed /j/ po szczelinowych (zwykle /s/), w rezultacie pozwalając na zbitki, w których /j/ występuje po spółgłoskach miękkich.

  • pl. święty → fud. śjenty
  • pl. świat → fud. śjat

Spółgłoski zwarte i zwarto-szczelinowe na końcu wyrazu wypadają po szczelinowych. W niektórych przypadkach (np. rzeczowników żeńskich zakończonych na ) doprowadziło to do kompletnego zaniku spółgłosek w rdzeniu.

  • pl. jest → fud. jes
  • pl. kość → fud. koś
Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA, o ile nie zaznaczono inaczej.