Język perski jest językiem fleksyjnym i nominatywnym posiadającym kilka odmiennych (lub częściowo odmiennych) części mowy. W zdaniu o szyku SOV wyróżniamy pięć części.

Części mowy[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki w perskim występują w dwóch rodzajach: osobowym i nieosobowym, które zależą od znaczenia wyrazu i nie różnią się w mianowniku liczby pojedynczej, ale wpływają na odmianę. Rzeczowniki odmieniają się przez liczbę i przypadki. Występują dwie liczby: pojedyncza i mnoga. Pojedynczej używamy do określenia jakiejś jednostki, a mnogiej - dla większej niż jeden liczby przedmiotów, osób itp. Mamy cztery przypadki: mianownik (pyt.: kto? co?), który tworzy podstawową formę rzeczownika; biernik (pyt.: kogo? co?); orzecznikownik (pyt.: [jest/stał się/został] kim? czym?), który występuje w orzeczeniu imiennym, gdy rzeczownik jest orzecznikiem, ale tylko przy mianowniku; dopełniacz (kogo? czego?). Oto sposoby odmiany rzeczowników perskich:

Zakończonych na -iya:
Rodzaj nieosobowy:
Liczba pojedyncza:
Zmiana końcówki -ya na końcówki określonych przypadków: -rāh dla biernika; -geh dla orzecznikownika i -y dla dopełniacza.
Liczba mnoga:
Zmiana końcówki -iya na połączenie końcówki rodzaju z końcówkami przypadków (wyjątek w dopełniaczu, gdzie kolejność tych końcówek jest odwrotna): -hāan dla mianownika; -hārā dla biernika; -hāge dla orzecznikownika i -ihā dla dopełniacza.
Rodzaj osobowy:
Liczba pojedyncza:
Zmiana końcówki -ya na końcówki określonych przypadków: -rān dla biernika; -gen dla orzecznikownika i -y dla dopełniacza.
Liczba mnoga:
Zmiana końcówki -iya na końcówki określonych przypadków (z a lub jego przedłużeniem na początku tych końcówek): -ān dla mianownika; -arā dla biernika; -age dla orzecznikownika i samo -a dla dopełniacza.
Zakończonych na -athiya:
Podobnie jak w przypadku tych zakończonych na -iya, tylko że w bierniku liczby pojedynczej cała końcówka -athiya jest wymieniana na końcówkę przypadku, a w dopełniczu zostaje zamieniona na -iy. W orzecznikowniku -athi- zostaje, a w liczbie mnogiej zostaje usunięte całe -athiya.
Zakończonych na samogłoski (poza -i):
Rodzaj nieosobowy:
Liczba pojedyncza:
Dodanie do rdzenia końcówki określonego przypadka: -rāh dla biernika; -geh dla orzecznikownika i -iy dla dopełniacza.
Liczba mnoga:
Dodanie do rdzenia połączenia końcówki rodzaju z końcówkami przypadków (wyjątek w dopełniaczu, gdzie występuje tylko końcówka przypadka): -hāiy dla mianownika; -hārā dla biernika; -hāge dla orzecznikownika i -i dla dopełniacza.
Rodzaj osobowy:
Liczba pojedyncza:
Dodanie do rdzenia końcówki określonego przypadka: -rān dla biernika; -gen dla orzecznikownika i -iy dla dopełniacza.
Liczba mnoga:
Dodanie do rdzenia końcówek określonych przypadków (z na, n albo niczym na początku tych końcówek): -niy dla mianownika; -narā dla biernika; -nage dla orzecznikownika i -i dla dopełniacza.
Zakończonych na spółgłoski:
Rodzaj nieosobowy:
Liczba pojedyncza:
Dodanie do rdzenia bez końcowej spółgłoski (poza dopełniaczem, gdzie do wyrazu dodaje się po prostu końcówkę przypadku) końcówki określonego przypadka: -rāh dla biernika; -geh dla orzecznikownika i -iy dla dopełniacza.
Liczba mnoga:
Dodanie do rdzenia (bez końcowej spółgłoski, poza dopełniaczem, gdzie końcówkę przypadka dodaje się do całego wyrazu) połączenia końcówki rodzaju z końcówkami przypadków (wyjątek w dopełniaczu, gdzie kolejność tych końcówek jest odwrotna): -hāan dla mianownika; -hārā dla biernika; -hāge dla orzecznikownika i -ihā dla dopełniacza.
Rodzaj osobowy:
Liczba pojedyncza:
Dodanie do rdzenia bez końcowej spółgłoski (poza dopełniaczem, gdzie do wyrazu dodaje się po prostu końcówkę przypadku) końcówki określonego przypadka: -rān dla biernika; -gen dla orzecznikownika i -iy dla dopełniacza.
Liczba mnoga:
Dodanie do całego wyrazu z końcową spółgłoską końcówek określonych przypadków (z a lub jego przedłużeniem na początku tych końcówek): -ān dla mianownika; -arā dla biernika; -age dla orzecznikownika i samo -a dla dopełniacza.
Zakończonych na -i:
Rodzaj nieosobowy:
Liczba pojedyncza:
Dodanie do całego wyrazu końcówki określonego przypadka (wyjątek w dopełniaczu, gdzie usuwa się -i kończące wyraz razem z poprzedzającymi je spółgłoskami): -rāh dla biernika; -geh dla orzecznikownika i -hiy dla dopełniacza.
Liczba mnoga:
Dodanie do wyrazu połączenia końcówki rodzaju z końcówkami przypadków (wyjątek w dopełniaczu, gdzie występuje tylko końcówka przypadka i usuwa się -i kończące wyraz razem z poprzedzającymi je spółgłoskami): -hāiy dla mianownika; -hārā dla biernika; -hāge dla orzecznikownika i -hi dla dopełniacza.
Rodzaj osobowy:
Liczba pojedyncza:
Dodanie do całego wyrazu końcówki określonego przypadka (wyjątek w dopełniaczu, gdzie usuwa się -i kończące wyraz razem z poprzedzającymi je spółgłoskami): -rān dla biernika; -gen dla orzecznikownika i -hiy dla dopełniacza.
Liczba mnoga:
Dodanie do rdzenia końcówek określonych przypadków (z ha, albo h i podwojeniem a na początku tych końcówek): -haiy dla mianownika; -harā dla biernika; -hage dla orzecznikownika i -hay dla dopełniacza.

Przymiotniki, zaimki i liczebniki[edytuj | edytuj kod]

Odmiana perskich przymiotników występuje tylko wtedy, gdy przymiotnik nie określa żadnego innego wyrazu, który się odmienia. Przymiotniki zakończone na -iy również się nie odmieniają, gdyż są traktowane niczym rzeczownik w dopełniaczu. Pozostałe przymiotniki, gdy są samodzielne odmieniają się tak jak rzeczowniki zakończone w ten sam sposób. Zaimki perskie, dzielą się na kilka rodzajów: osobowe - odmieniają się tak, jak rzeczowniki, pełnią takie funkcje, jak rzeczowniki; dzierżawcze - nie odmieniają się, są czasem podobne do dopełniacza zaimków osobowych; wskazujące - nieodmienne; pytajne - nieodmienne (znajdują się zazwyczaj na początku zdania); nieokreślone - nieodmienne, często pochodzące od pytajnych; względne - takie same, jak zaimki pytajne, ale nie znajdują się zazwyczaj na początku zdania i mają inną funkcję; zwrotny - tworzy stronę zwrotną razem z czasownikiem. Liczebniki perskie dzielą się na główne, porządkowe i ułamkowe. Główne i porządkowe odmieniają się tak, jak rzeczowniki. Te drugie tworzymy poprzez dodanie do określonej liczby sylab (w przypadku jedności - 1; w przypadku liczb 11-19 włącznie - 2, czyli pierwszej i ostatniej; w przypadku dziesiątek i wyżej - 2 osobno dla liczby dziesiątek, setek itp., czyli pierwszej i ostatniej) końcówki -tat. W przypadku liczebników ułamkowych licznik podajemy w bierniku, a mianownik w dopełniaczu i nie odmienają się już one.

Czasowniki[edytuj | edytuj kod]

Czasownik perski odmienia się przez dwie liczby - pojedynczą i mnogą, oraz przez osoby (po trzy [1, 2, 3] dla każdej liczby), a także przez czasy. Do tego dochodzą jeszcze trzy tryby tworzone przez przedrostki (tryb oznajmujący pozostawia czasownik w takim stanie, jak bezokolicznik) i strona bierna (strona czynna również nie zmienia nic od bezokolicznika). Oto sposoby odmiany czasowników w języku perskim:

Przez tryby i strona bierna:

Aby odmienić przez tryby dodajemy następujące przedrostki:
 rozkazujący - przedrostek składa się z przeciweństwa pierwszej spółgłoski czasownika (np.: k - g, b - p) (jeśli nie ma przeciwieństwa [r, l, m itp.] to powtarzamy tą spółgłoskę) i samogłoski e;
 łączący - przedrostek składa się z b, przy pierwszej spółgłosce czasownika bezdźwięcznej (poza p, przy którym używa się r), albo p - przy pierwszej spółgłosce - dźwięcznej (poza b, kiedy używa się r) i samogłoski e.
 życzący - przedrostek składa się z t, przy pierwszej spółgłosce czasownika bezdźwięcznej, albo d - przy pierwszej spółgłosce - dźwięcznej i samogłoski e.
Stronę bierną tworzymy również przez przyrostek i dodanie po wyrazie czasownika być (khastā) w odpowiedniej formie. Przyrostek ten to mi- i znajduje się on zawsze na samym początku wyrazu.

Zakończonych na -dan:

Czas teraźniejszy:
 Liczba pojedyncza:
  Zmiana końcówki -dan na końcówki osób: -am dla osoby pierwszej; -eim dla drugiej i -i dla trzeciej.
 Liczba mnoga:
  Zmiana końcówki -dan na końcówki osób: -ei dla osoby pierwszej; -ad dla drugiej i -eid dla trzeciej.
Czas przeszły:
 Liczba pojedyncza:
  Zmiana końcówki -an na określoną końcówkę konkretnej osoby: -am dla pierwszej; -eim dla drugiej i -i dla trzeciej.
 Liczba mnoga:
  Zmiana końcówki -an na określoną końcówkę konkretnej osoby: -ei dla pierwszej; -ag dla drugiej i -eig dla trzeciej.
Czas przyszły:
 Liczba pojedyncza:
  Zmiana końcówki -an na określoną końcówkę konkretnej osoby: -em dla pierwszej; -im dla drugiej i -ai dla trzeciej.
 Liczba mnoga:
  Zmiana końcówki -an na określoną końcówkę konkretnej osoby: -ayi dla pierwszej; -eg dla drugiej i -ig dla trzeciej.

Zakończonych na spółgłoskę:

Czas teraźniejszy:
 Liczba pojedyncza:
  Dodanie do całego wyrazu końcówek osoby (z wyjątkiem osoby trzeciej, gdzie usuwamy ostatnią spółgłoskę w czasowniku): -am dla osoby pierwszej; -eim dla drugiej i -i dla trzeciej.
 Liczba mnoga:
  Dodanie do wyrazu końcówek osoby: -ei dla osoby pierwszej; -ad dla drugiej i -eid dla trzeciej.
Czas przeszły:
 Liczba pojedyncza:
  Zastąpienie końcowej spółgłoski końcówkami osoby (z wyjątkiem osoby trzeciej, gdzie dodajemy końcówkę do całego wyrazu): -m dla osoby pierwszej; -im dla drugiej i -i dla trzeciej.
 Liczba mnoga:
  Zastąpienie końcowej spółgłoski końcówkami osoby: -ei dla osoby pierwszej; -g dla drugiej i -ig dla trzeciej.
Czas przyszły:
 Liczba pojedyncza:
  Dodanie do całego wyrazu końcówek osoby: -em dla pierwszej; -im dla drugiej i -ai dla trzeciej.
 Liczba mnoga:
  Dodanie do całego wyrazu końcówek osoby: -ayi dla pierwszej; -eg dla drugiej i -ig dla trzeciej.

Zakończonych na samogłoskę:

Odmienia się tak, jak przy czasownikach zakończonych na spółgłoskę, dlatego że przy czasownikach o 1-2 sylabach odejmuje się końcową samogłoskę, a przy czasownikach z większą ilością sylab odejmuje się ostatnią sylabę, a potem jeszcze każdą końcową samogłoskę.

Części zdania[edytuj | edytuj kod]

Orzeczenie[edytuj | edytuj kod]

Najważniejsza część zdania, które bez niej nie może zaistnieć. Znajduje się na jego końcu, choć dopuszczalne też jest przerzucenie go na początek (bardzo rzadko spotykany zabieg). Orzeczeniem może być czasownik w formie osobowej, lub przymiotnik, albo rzeczownik (oba w orzecznikowniku). Np.:

Aūrarān Māzdarān āfarinam. – Aurę Mazdę czczę.

Pārsamāda yegānegohugeh. – Persomedia jest zjednoczona.

Hu Aršāmiy nawageh. – On jest wnukiem Arszama.

Podmiot[edytuj | edytuj kod]

Druga w kolejności z najważniejszych części zdania. Określa sprawcę czynności wyrażonej orzeczeniem. Może być domyślny, jeśli z kontekstu wynika, o kogo/co chodzi. Jest zazwyczaj na początku zdania, czasem, gdy orzeczenie przejdzie na przód, znajduje się zaraz po nim. Podmiotem może być rzeczownik w mianowniku, przymiotnik w mianowniku (tylko, jeśli występuje sam), zaimek osobowy w mianowniku. Np.:

Sorurāh tarčomam – (Ja) tłumaczę pieśń.

Dāruš šāhirarāh wāhami – Władca władzę posiada.

Zaratoštrihu endar Āsya nehāni – Zaratusztrański w Azji jest położony.

Aman farišekāram. – Ja tworzę.

Dopełnienie[edytuj | edytuj kod]

Określa ono coś, na co działa czynność orzeczenia. W przykładowych zdaniach do orzeczenia i podmiotu były już dopełnienia: Aršāmiy, sorurāh, šāhirarāh. Dopełnienie jest wyrażone rzeczownikiem, przymiotnikiem, albo zaimkiem osobowym, jeśli nie jest on w mianowniku, ani orzecznikowniku. Występuje praktycznie zawsze po podmiocie.

Okolicznik[edytuj | edytuj kod]

Określa sposób, miejsce, czas, warunki itp. wykonywania czynności. Tworzy go zazwyczaj wyrażenie przyimkowe. Występuje po, przed, albo na miejscu dopełniacza. Przykładem może być: endar Āsya.

Przydawka[edytuj | edytuj kod]

Jest określeniem podmiotu, dopełnienia, albo okolicznika. Najczęściej jest przymiotnikiem, ale może być też rzeczownikiem. Występuje praktycznie zawsze po określanym wyrazie.

Patrz także[edytuj | edytuj kod]

Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA, o ile nie zaznaczono inaczej.