ZACHODNIOŁUŻYCKI
«(Myrkńico)syrbsky jozëk»
Utworzenie: spitygniew w 2010
Cel utworzenia: język tradycyjny
Używany w : świat rzeczywisty
Ilość mówiących język martwy
Sposoby zapisu: łaciński
Klasyfikacja: języki indoeuropeskie
 słowiańskie
  zachodniosłowiańskie
   łużyckie
  zachodniołużycki
Lista conlangów
Pilcrow.png Ta strona może zawierać znaki Unicode.

Język zachodniołużycki (Morkńicosyrbsky jozëk) – sztuczny język słowiański z grupy łużyckich, stworzony w 2010 roku przez Pawła „spitygniewa” Paligę.

Nazwy[edytuj | edytuj kod]

Użytkownicy języka zwali sami siebie ogólnie Serbami (Syrbowy), a swój język – serbskim lub zachodnioserbskim, jednak dzielili się na mniejsze plemiona – na północy Niżycy i Susłowie, a na południu Dalemińcy lub Głomacze. Niemcy zwali ich Westwenen, czyli zachodnimi Wendami. We współczesnej nauce nazywa terminów Zachodniołużyczanie oraz język zachodniołużycki (ang. West Sorbian, niem. Westlausitz), co jest błędem – Łużyczanie byli pierwotnie tylko jedną z grup Serbów i jedyną, która przetrwała do dzisiaj, co powoduje utożsamianie tych dwu pojęć. Dlatego niektórzy badacze preferują nazwę „język zachodnioserbski”, ale nie uzyskuje ona popularności, jako że kojarzy się ona z Serbami bałkańskimi.

Historia i dialekty[edytuj | edytuj kod]

Zachodniołużycki jest językiem martwym. Używany był on przez najbardziej za zachód wysunięty odłam Serbów Łużyckich, który dość późno uległ asymilacji (w przeciwieństwie do prawdziwej historii, gdzie zgermanizowali się oni już w średniowieczu). W XVI wieku zamieszkiwali oni dwa izolowane obszary (patrz mapa obok) – większy na północy i mniejszy na południu. Ten ostatni zaniknął wcześniej, prawdopodobnie ok. 1700 roku, ale północny trzymał się dłużej. W roku 1820 folklorysta Wilhelm Holberg zanotował: „niewielu jest już ludzi w królestwie [Saksonii] umiejących zachodni odłam mowy Łużyczan. Są to głównie osoby w podeszłym wieku, a w większość większości wiosek mówi się tylko po niemiecku”. Ostatecznie tamtejsi Słowianie zasymilowali się majpewniej przed końcem XIX wieku.

Obszar zamieszkały przez użytkowników zachodniołużyckiego w XVI wieku

Dwa główne obszary języka odpowiadały jednocześnie dwóm głównym dialektom (choć niektórzy uczeni postulują za zaklasyfikowaniem ich jako osobne języki, na wzór dolno- i górnołużyckiego). Północny dzielił się dodatkowo na dwie podstawowe gwary: płn.-zach., inaczej susłowską (najlepiej poświadczoną i „reprezentatywną” we współczesnych opracowaniach) i płn.-wsch. (zwaną również niżycką). Dialekt południowy określa się często też jako głomacki. (UWAGA! Wszystkie informacje w akapitach "fonetyka" i "gramatyka" dotyczą tylko gwary susłowskiej. Na temat pozostałych patrz osobne artykuły: Gwara niżycka (zachodniołużycki) oraz Dialekt głomacki (zachodniołużycki)).

Pierwszym świadectwem pisanym języka zachodniołużyckiego (nie licząc pojedynczych nazw własnych) jest [dopisać]. Pierwszym dłuższym tekstem jest pieśń ludowa z ok. 1550 roku napisana prawdopodobnie w dialekcie okolic Lipska, znana jako Pieśń o gąskach. Najstarszą drukowana książkę stanowi Psałterz z Bitterfeld, wydany w roku 1597. W roku 1607 wyszedł przekład Nowego Testamentu autorstwa Michała Drogi, praktycznie jedyny dłuższy tekst w dialekcie południowym, stanowiący główne źródło wiedzy o nim. Z roku 1670 pochodzi tłumaczenie Sowizdrzała, a z 1711 – modlitewnik Henryka Kromera, napisany w gwarze przejściowej między północno-zachodnią a północno-wschodnią. A najobszerniejszym tekstem i największym źródłem wiedzy o zachodniołużyckim jest przekład Pisma Świętego wydany w latach 1722-23, napisany w gwarze okolic Bitterfeld. Z 1731 pochodzi zbiór pieśni ludowych, zawierający dużo archaicznych słów i form.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

System fonologiczny w dialekcie susłowskim na początku XVIII wieku przedstawiał się następująco:

Samogłoski przednie centralne tylne
przymknięte i ɨ <y> u
średnie e ə <ë> o
otwarte a
Spółgłoski wargowe dziąsłowe zadziąsłowe podniebienne tylnojęzykowe
zwarte p b t d k g
zw.-szcz. ts <c> dz ¹ <č>¹ <dž> ¹ <ć>¹ <dź>
szczelinowe f² s z ʃ <š> ʒ <ž> ɕ <ś> ʑ <ź> x <ch>
nosowe m n ɲ <ń>
półotwarte w (ʍ)³ l~ɫ r j

¹Tylko jako część grup šč ždž ść źdź

²Występuje tylko w wyrazach zapożyczonych

³Taka była najpewniej realizacja grupy /xw/ poczawszy od XVII wieku, co sądzić można z pisowni typu <uh>

Co do /l/, to etymologicznie było ono welaryzowane (jako że l` przeszło w j), ale już wtedy traciło tę cechę. Martin von Wolfenbüttel w 1661 roku pisał: "większość wymawia ów dźwięk jakby z uniesieniem języka ku podniebieniu, ale niektórzy artykuują go tak jak Niemcy".


Oto historia zmian fonetycznych od języka prasłowiańskiego, które doprowadziły do powstania powyższego systemu.[1]

Do XII wieku[edytuj | edytuj kod]

  • ь > e, ъ > a (w pozycjach akcentowanych), ь ъ > ə (w pozycjach nieakcentowanych)
  • wzdłużenie zastępcze samogłosek po zaniku jerów: przed spgł. dźwięczną zawsze, przed bezdźwięczną niekonsekwentnie
  • tart > tort (często trot)
  • talt > tolt (często tlot)
  • tert > tret
  • telt > tlet
  • ŗ > er[2], ŗ’ > ir (po szumiących)
  • bardzo niekonsekwentnie k g x > c z š w wyniku III palatalizacji
  • tj dj > c z
  • t’ > c’
  • dz > z

XIII – XIV wiek[edytuj | edytuj kod]

  • zlanie się ǫ i ę w ą poza akcentem
  • ǫ > u, ę > ě, ą > a
  • a między miękkimi > ě
  • zlanie się ŗ i ŗ’ w twarde ŗ; ŗ > yr (po wargowych i zębowych), er (po gardłowych)
  • ě krótkie > e, ě długie > ai
  • w epentetyczne przed o i u w nagłosie
  • č > š, ś > ć (z wyjątkiem grup ść šč)

XV wiek[edytuj | edytuj kod]

  • ustabilizowanie się akcentu na pierwszej sylabie
  • przegłos przed twardymi przedniojęzykowymi i wargowymi (nie zawsze): e > o, ē > ō
  • wo- > wu-
  • y nieakcentowane > ə (zawsze), e o nieakcentowane > ə (tylko po długiej w poprzedniej sylabie)

XVI wiek[edytuj | edytuj kod]

  • i u przed r > e o (często nie zaszło w nieakcentowanej sylabie)
  • y > u (czasem po wargowych, zawsze między wargowymi)
  • zanik iloczasu, ā ē ō są kontynuowane przez samogłoski „pochylone” (á é ó)
  • -e > -o (tylko po twardych)
  • sr > š

XVII wiek – pocz. XVIII wieku[edytuj | edytuj kod]

  • zanik miękkości u miękkich wargowych
  • l’ > j
  • -ść > , -šč >
  • é ó > i u
  • á > a

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Klasyczny język zachodniołużycki rozróżnia:

  • W deklinacji: trzy liczby (pojedynczą, podwójną i mnogą), po trzy rodzaje w liczbie pojedynczej (męski żeński i nijaki) oraz mnogiej (męski żywotny, męski nieżywotny, żeńskonijaki), a rodzaj męski rozróżnia jeszcze podrodzaje żywotny i nieżywotny.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oczywiście,dokładne daty tu przedstawione sa tylko orientacyjne, chodzi głównie o pokazanie ogólnej chronologii zmian
  2. później zawsze or (po przegłosie)
Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA, o ile nie zaznaczono inaczej.