Cechy charakterystyczne[edytuj | edytuj kod]

Języki hiperborejskie są w większości umiarkowanie fleksyjne (choć zdarzają się i izolacja, i aglutynacja) i lewogłowowe. Występują w nich prefiksy, sufiksy, jak również zjawisko charakterystyczne - ablaut. Dość częsta jest też odmiana czasownika przez rodzaje i ewidencjalność, rzadziej występuje natomiast odmiana przez osoby. Jeśli chodzi o fonologię, często pojawiają się skomplikowane zbitki spółgłoskowe i palatalizacja, rzadkością są zaś spółgłoski zwarto-szczelinowe. Inną ciekawostką jest dwunastkowy system liczbowy.


Nazwa rodziny jest luźną (inspirowaną mitologią grecką) kalką noliczańskiej nazwy Ġaulid airuto čargak 'języki dzikiej północy'.


Prajęzyk[edytuj | edytuj kod]

Fonologia[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski Zwarte Szcz. Nosowe Półotwarte
Wargowe p b m w
Dziąsłowe t d s z n l r
Tylnojęzykowe k g ŋ j
y
Krtaniowe h


Samogłoski i dyftongi Prz. Cent. Tyl.
przymknięte i ɨ
î
u ui
średnie e ei eu o oi ou
otwarte a ai au


Sylaby miały postać (s)C(r, l, y, w)V(r l n)


Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

Rzeczownik nie odmieniał się przez przypadki (choć niekiedy rekonstruuje się końcówkę -ti dla biernika). Liczbę mnogą tworzył formant -ya, a kolektywną -ru


Przymiotnik[edytuj | edytuj kod]

Przymiotnik odmieniał się przez liczby i rodzaje. Końcówki były najpewniej identyczne z odmianą czasownika przez rodzaje. Również przysłówek był formą przymiotnika. Dodatkowo istniał też stopień wyższy.


Czasownik[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki w prajęzyku odmieniały się przez rodzaj (za pomocą ablautu) i czas (za pomocą końcówek). Stosunkowo niewielka liczba możliwych czasowników zmusiła użytkowników prajęzyka do wprowadzenia czasowników seryjnych.


Nie jest jasny status ewidencjalności w prajęzyku.


Języki potomne[edytuj | edytuj kod]

Przedstawione tu języki hiperborejskie to jedynie cztery najlepiej znane, w rzeczywistości istnieje ich ponad 70. Rodzina hiperborejska dzieli się na pięć gałęzi. Cztery z nich występują w górach Knotu, piąta to gałąź stepowa, do której należą m.in. omówione poniżej mylziański i Ēk-Ōłapu. Pod względem fonetycznym cechuje ją zanik przydechu, uproszczenie nagłosowych pewnych zbitek spółgłoskowych i przejście połączeń w rodzaju /an en/ w samogłoski nosowe.


Ika-Melźañ (mylziański)[edytuj | edytuj kod]

  • pt kt > t: *ptagua 'ogień' > *tagua > tagwa > tagva
  • ks > s (w nagłosie) > *ksari 'rzeka' > sar-oc 'strumień'
  • ph th kh > p t k: *narthi 'powietrze' > narac


  • Ci > C' (przed samogłoską): *skentia' '7' > skent'a > sk'et'a > šteca
  • u > w (przed samogłoską): *huara 'ciąć' > *hwara > fara
  • e > 'e se 'aby' > śe
  • i u > e o (w sylabach parzystych licząc od końca; w nieparzystych zanikają; /i/ pozostawia po sobie palatalizację, oprócz pozycji przed spółgłoską przedniojęzykową): prothi 'kumys' > proc
  • î > e : *khaitînu 'kot' > käten 'kocię'


  • ai > ä (akcentowane) ; e (nieakcentowane): *tumail- > tmäl- 'czarny'
  • oi > ö (akcentowane) ; ü (nieakcentowane): *doila 'woda' > dölä
  • ei > 'i: mleinar- 'magiczny' > mľinar 'dziw'
  • ui > i: *guirî 'głowa' > gire
  • ui > ü (po spółgłosce przedniojęzykowej) > luiter 'biały' > lücer-
  • au > o: *splautu 'pępek' > splot 'brzuch'
  • ou > u: *zouriŋa 'jezioro' > zurma
  • eu > 'ü: *seun(u)-kasaku 'spadanie liści' > śunkasak 'jesień'


  • an en in on un în > a e i u u e : *blanku 'pustka' > blak 'noc'; *dento 'ramię' > jeto; *tinkro 'pająk' > cikro; *diompha 'strumień' > jupa; *rumpla 'dziura' > šu-rupla 'górnik'; *drîns- > dres- 'słaby'


  • TarT TerT TorT TalT TelT TolT > TraT TreT TroT TlaT TleT TloT: kharma 'bajka' > krama ; derlo 'pazur' > drelo ; storp- 'radosny' > strop- 'pijany'
  • TirT TurT TilT TulT > TreT TroT TleT TloT: milhî 'jeżyna' > mleve , dulgam- 'słodki' > dlogam-
  • po /n l r/ i zbitkach kończących się na /w/ nie ma przestawki: *nargi 'wilk' > narž


  • 'e 'ü > 'a 'u (przed twardą) : *skleuthu 'piasek' > *skľüt > skľut 'ziemia'


  • t' d' s' z' n' l' > c j ś ź ñ ľ: *noisue 'oko' > nöśve
  • r' > r: *zaria 'nos' > *zar'a > zara
  • p' b' w' m' > p b v m (przed /e i ü/ lub spółgłoską): *phetulo 'gruszka' > p'etlo > petlo
  • p' b' w' m' > py by vy my (przed pozostałymi samogłoskami) > beraki 'źrebię' > byaraš
  • k' g' > š ž: *kueidi- 'zielony' > švij-
  • ŋ' > ñ : *ŋelhati 'namiot' > ñelvac
  • ŋ > m: *roiŋo 'kość' > römö
  • h' > y : *hezu 'usta' > *h'ez > h'az > yaz
  • st' sk' > śt št: *goste 'wątroba' > gośte
  • pw, hw > f: *phuoli 'czas' > foľ 'rok'
  • h > v : *glîhu 'szyja' > glev
  • w > f (przed bezdźwięczną): *wisko '8' > *v'sko > fsko
  • w > v (gdzie indziej): *glowo '11' > glovo
  • yl- yr- > źl źr: *yarmoulu 'koń' > *yramul > źramul


Fonologia końcowa[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski
Miejsce
artykulacji
zwarte szczel. nosowe boczne pół-
otw.
Wargowe p b f v m
Dziąsłowe t d s z n l ~ ɫ
l
Miękkie c ɟ
c j
ɕ ʑ
ś ź
ɲ
ñ
ʎ
ľ
j
y
Szczytowe ʂ ʐ
š ž
ɻ
r
Welarne k g


Samogłoski
Szereg neutralny przedni tylny
Przymknięte i y
ü
u
Średnie e ø
ö
o
Otwarte æ
ä
a


Ai-Zabuoţ[edytuj | edytuj kod]

  • sp st sk > f ţ ş: *splautu 'pępek' > flaud; *goste 'wątroba' > goţ 'żołądek' ; *skagai 'robak' > şagai
  • ph th kh > f ţ h: *phetulo 'gruszka' > fedul; *khaitînu 'kot' > haidîn


  • samogłoski w wygłosie > 0: *huara 'ciąć' > şo-huar 'miecz'
  • p t k > b d g (po samogłosce) : *beraki 'źrebię' > berag 'nastolatek'


  • yî > yi (w nagłosie): Yîphrothe 'nazwa rzeki (myl. Yeproce) > Yifnoţ
  • yî, îy > i: *bayîke 'młot' > baïg
  • wî, îw > u: *rîwakha 'wiatr' > ruah 'dusza'
  • ye > yi (w sylabach zamkniętych): *yekî '1' > yig
  • eu > î: *skleuthu 'piasek' > şlîţ 'pył'
  • ei ey > i: *kueidi- 'zielony' > kuïdi (niekiedy ei > ai: *phrei '12' > fnai)
  • ou ow > u: *zouriŋa 'jezioro' > zuriŋ 'morze' (niekiedy ou > au: *klou '3' > klau)
  • ai au oi > ae ao oe (przed wygłosowym /l r m n ŋ/): *kelaino 'fragment' > kelaen; roiŋo 'kość' > roeŋ
  • er ir > ei i (w wygłosie sylaby): derlo 'pazur' > deïl


  • w > 0: *wisko '8' > iş
  • y > 0 (między samogłoskami): *bayali 'tyłek' > baal
  • z > 0 (przed spółgłoską i w wygłosie) : *mazd- 'mądry' > mad
  • h > 0 (przed spółgłoską i w wygłosie): *moilaha 'błoto' > *moilah > moila 'bagno'. Zmiana ta nie dotyczy /h/ pochodzącego z *kh


  • ŋ > n (przed /h/): *wiŋkhu 'siostra' > *iŋh > inh
  • pt kt > fţ kţ: *ptagua 'ogień' > fţagu 'pożar'; *ktanida 'potwór' > kţanid 'okrutny'


  • mp nt ŋk > pp tt kk: *zonkari 'światło księżyca' > zokkar 'blask'; *skentia '7' > şetti
  • mb nd ŋg > mm nn nŋ: *zinde 'lilia' > zin, *ambasu > ammas 'tchórz'
  • pr br fr mr kr gr > pn bn fn mn kn gn: *prothi 'kumys' > pnoţ 'piwo'; *brazira 'step' > bnazi 'pustynia'; *grabue 'żmija' > gnabu
  • pełnogłos w wygłosie (po zaniku samogłosek): *nargi 'wilk' > kî-narag 'wilkołak'


  • W wygłosie często dodaje się końcówkę -(o)ţ nieznanego pochodzenia, zwłaszcza w wyrazach jednosylabowych, np. *hezu 'usta' daje zabuothskie hezuţ zamiast oczekiwanego **he.


Fonologia końcowa[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski
Miejsce
artykulacji
zwarte szczel. nosowe boczne pół-
otw.
Wargowe p b f m
Zębowe t d θ
ţ
n
Dziąsłowe s z l r~ɹ
l r
Zadziąsłowe ɧ
ş
j
y
Welarne k g x~h
h
ŋ


Samogłoski
przednie centralne tylne
Przymknięte i ɨ
î
u
Średnie e o
Otwarte a


Ēk-Ōłapu[edytuj | edytuj kod]

Jest to język wyjątkowy wśród hiperborejskich, gdyż dopuszcza jedynie sylaby typu CV. Inne osobliwości to dziesiątkowy system liczbowy i odmiana czasownika przez osoby. Są one zapewne skutkami oddziaływania jakiegoś substratu.


  • tr thr dr > č č j: thra '2' > ča
  • r > l: *ropta 'łuk' > lata
  • pl phl bl ml > pw phw bw mw: *mleinaraku 'magia' > mwēnāgu; *brazira 'step' > bwasila 'łąka'
  • kl khl gl ŋl > kw khw gw ŋw: *grabue 'żmija' > gwabō 'smok'
  • sl, hl > ł: *slut- 'łatwy' > łut- 'lekki', *hlanitu 'płaszcz' > łanitu 'burka'
  • s > sa (w nagłosie przed spółgłoską): *skagai 'robak' > sakagē
  • pt kt ks> t s: *ropta 'łuk' > lata, *dinksu 'dzik' > dęsu
  • e o > a: *goste 'wątroba' > gāta
  • Vr Vl Vs > V: *narthi 'powietrze' > nāti
  • ai ia > ē: *tumail- > tumēl- 'czarny'; *skentia' '7' > sakatē
  • au ua > ō: *seunu 'liść' > *saunu > sōnu; *huara 'ciąć' > hōla
  • ara > ā: *mleinaraku 'magia' > mwēnāgu
  • ui > ū: *guirî 'głowa' > gūli 'mózg'
  • î > i (po spółgłosce przedniojęzykowej)
  • î > u: *îrau 'gwiazda' > ulō
  • an > ą: *dento 'ramię' > dąda 'ręka'
  • in > ę: *tinkro 'pająk' > tękwa
  • un > ǫ: *rumpla 'dziura' > lǫpwa
  • z > d (w nagłosie): *zaria 'nos' > dalē
  • z > s (gdzie indziej): *hezu 'usta' > hasu
  • w > v: *wisko '8' > vīko


Fonologia końcowa[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski
Miejsce
artykulacji
zwarte szczel. nosowe boczne pół-
otw.
Wargowe zwykłe p b
p b
m ʋ
v
labial. pʷ bʷ
pw bw

mw
Dziąsłowe t d
t d
s ɬ
s ł
n l
Zadziąsłowe ʧ ʤ
č j
ʃ
š
j
y
Welarne zwykłe k g
k g
ŋ
labial. kʷ gʷ
kw gw
ŋʷ
ŋw
Krtaniowe h


Samogłoski
przednie centralne tylne
Przymknięte i i:
i ī
u u:
u ū
Średnie e: ɛ̃:
ē ę
o: ɔ̃:
ō ǫ
Otwarte a a: ã:
a ā ą


Êġa-Uţere[edytuj | edytuj kod]

  • sp st sk > f ţ x: *splautu 'pępek' > fyôto; *goste 'wątroba' > goţe 'żołądek' ; *skagai 'robak' > xaġê
  • ph th kh > v đ ġ: *phetulo 'gruszka' > vetulo; *khaitînu 'kot' > *ġêtîno
  • pt kt > ft xt: *ptagua 'ogień' > ftawa
  • ks > sk: *dinksu 'dzik' > dinsko 'grubas'
  • h > 0: *glîhu 'szyja' > gyîo > gyo 'gardło'
  • b d g > v đ ġ (między samogłoskami)
  • ai au > ê ô: *khaitînu 'kot' > *ġêtîno; *îrau 'gwiazda' > îrô
  • ei oi eu ou > i u: *gleitu 'dziewczyna' > gyito > gyeto 'córka'; *seunu 'liść' > suno
  • ie uo > i u: *kiedu 'kwiat' > kido; *phuoli 'czas' > vule
  • i u (w wygłosie) > e o: *narthi 'powietrze' > narđe
  • i u (przed samogłoską) > y w: *zaria 'nos' > darya 'twarz'
  • ŋ > n: *roiŋo 'kość' > rino
  • mb nd ŋg > m n n: *zinde 'lilia' > dine, *ambasu > amaso 'tchórz'
  • pr br fr mr kr gr > pn bn fn mn kn gn: *prothi 'kumys' > pnođe 'piwo' > pînođe; *brazira 'step' > bnaz(er)a > bînaza 'pustynia'; *grabue 'żmija' > gnavwe > gînavwe
  • między obstruentem a nosówką następuje wstawienie î w celu rozbicia zbitki: *sŋildu > sînildo 'łoś'
  • l > y (po obstruencie): *rumpla 'dziura' > rupya 'nora'
  • tr thr dr > ty hy dy: *thra '2' > hya
  • synkopa: *yalam- 'możliwy' > yalm-


Fonologia końcowa[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski
Miejsce
artykulacji
zwarte szczel. nosowe boczne pół-
otw.
Wargowe p b ɸ β
f v
m w
Zębowe t d θ ð
ţđ
n
Dziąsłowe s z l r~ɹ
l r
Dziąsłowe miękkie tsʲ dzʲ
ty dy
Środkowojęzykowe ç
hy
ɲ
ny
ʎ
ly
j
y
Welarne k g x ɣ
x ġ


Samogłoski
przednie centralne tylne
Przymknięte i ɨ
î
u
Średnie e ɛ
e ê
o ɔ
o ô
Otwarte a


Porównanie - liczby[edytuj | edytuj kod]

Prahiperborejski Mylziański Ai-Zabuoţ Ēk-Orapu Êġa-Unţere
1 yekî yek yig ya ikî
2 thra tra ţra ča hya
3 klou klu klau kwō kyu
4 skopu skop şob sakapu xopo
5 mura mra mur mula mura
6 spîthu spet fîţ sapu fîđo
7 skentia šteca şetti saka xentya
8 wisko fsko vīka wixo
9 dimei jmi dimi dimē dimi
10 neitho ñito niţ pwē niđo
11 glowo glovo glu pwēya gyawo
12 phrei priy fnai pwēčha vîni


Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA, o ile nie zaznaczono inaczej.