Conlang Wiki
Advertisement

Cechy charakterystyczne

Języki kusajryckie są w większości fleksyjne ergatywne i prawogłowowe. Derywaty i formy fleksyjne są tworzone prawie wyłącznie przez dodawanie końcówek. Inną wspólną cechą jest istnienie rzeczowników relacyjnych.

Nazwa rodziny pochodzi od Kusajrytów (noliczańskie Kusayrak, dinkerdyjskie Kusāyarat, tulahijskie Kuciyārītl) - mitycznego klanu bohaterów z pogańskich legend wspólnych ludom tej rodziny, trochę podobnych do abchaskiego eposu o Nartach.

Prajęzyk

Spółgłoski

Wargowe Dziąsłowe Zadziąsłowe Tylno-
językowe
Krtaniowe
środkowe boczne
Zwarte p b t d k g ʔ
'
Zwarto-
szczelinowe
ts dz
c z

tl
tʃ dʒ
č j
szczelinowe s ɬ
ł
ʃ
š
h
Nosowe m n
Półotwarte w l j
y
Drżąca r

Samogłoski

krótkie a i u ə
długie a: i: u:
ā ī ū
dyftongi aj aw
ai au


Fonotaktyka

Maksymalną strukturą sylaby było CVCC, a samogłoski długie i dyftongi nie mogły występować przed zbitkami spółgłoskowymi.

Deklinacja

Deklinacja I

Deklinacja I - rzeczowniki kończące się na - przykład: čidā 'dzień'

przypadek l.poj. l.mn
absolutyw čidā čidatl
ergatyw čidal čidauš
dopełniacz čidāha' čidānai
refleksyw čidām čidāmak
adwerbial
čidārā

Deklinacja II

Deklinacja II - rzeczowniki kończące się spółgłoską - sabał 'pies'


przypadek l.poj. l.mn
absolutyw sabał sabałatl
ergatyw sabałəl sabałuš
dopełniacz sabałəha' sabałnai
refleksyw sabałəm sabałəmak
adwerbial
sabałā

Deklinacja III

Deklinacja III - rzeczowniki kończące się ī ū bądź dyftongiem - misnū 'gwiazda' i pīrai 'czyn


przypadek l.poj. l.mn
absolutyw misnū, pīrai misnūyatl, pīrayatl
ergatyw misnūl, pīrail misnūš, pīraiš
dopełniacz misnūha', pīraiha' misnūnai, pīrainai
refleksyw misnūyəm, pīrayəm misnūyəmak, pīrayəmak
adwerbial
misnuwā, pīrayā

Słownictwo

Ze słownictwa wspólnego wszystkim językom należącym do rodziny można wyciągnąć wnioski na temat życia ludów prakusajryckich. Byli oni zapewne społecznością patriarchalną, rządzoną przez wodzów (*ačǝrīg). Funkcje religijne sprawowały natomiast kobiety-szamanki (*širnān). Głównym przedmiotem kultu były ciała niebieskie: słońce (*šib), dwa księżyce (*pajī, *wīral) i gwiazdy (*misnūyatl). Znane były zwierzęta hodowlane, czego dowodzą osobne nazwy dla samców i samic tych gatunków, takie jak koń (*nincur, *ahūz), świnia (*māpīd, *mījan), osioł (*kaicum, *sihāj) i pies (*sabał, *yutǝrā), natomiast nie znano jeszcze uprawy roli.

Podział

Gałąź północna

Typowe cechy fonetyczne to:

  • Zanik dyftongów. Krótkie /aj aw/ upraszczają się do /a:/, a połączenia /a:ʔi a:ʔu/ ulegają metatezie do /ija:/ /uwa:/, np. *kail 'woda' > tulahijskie kātl; *sā'učim 'świstak' > tul. suvāčim 'brzydal (b. potocznie)'
  • Ubezdźwięcznienie /dz dʒ/ do /ts tʃ/, np. *bizǝdi' *(on) walczy > tul. bicirī
  • Połączenia nosówek ze zwartymi lub zwarto-szczelinowymi przechodzą w geminaty, np. /nt/ -> /tt/, /nd/ -> /nn/, np. *yantal 'źródło' > tul. yattatl; *mǝndatl 'domy' > tu. 'minnatl'
  • Przejście /r/ w /l/ po wysokiej spółgłosce w wygłosie sylaby, np. *mayūr 'żuraw' > tul. miyūl

Do gałęzi tej należą języki: tulahijski i muttabski (grupa zachodnia) oraz harański i języki szikuppańskie (grupa wschodnia). Szikuppański południowy, harański i muttabski są wzajemnie zrozumiałe, podczas gdy szikuppański północny jest najbardziej odmiennym wśród wszystkich języków kusajryckich

Gałąź południowa

Typowe cechy fonetyczne to:

  • Uproszczenie /aj aw/ do /e: o:/, np. *kail 'woda' > dinkerdyjskie kēw noliczańskie kel
  • Synkopa przed /l r/, np. *naukurī 'sokół' > dink. nōkrī, nol. nokri; *datalī 'wyniosły' > dnk. daklī, nol. datri; Szwa ulega synkopie bardziej nieregularnie, np. *bizǝdi' *(on) walczy > nol. bizde
  • Połączenia /aʔ iʔ uʔ/ przechodzą w /a: e: o:/, np. *diʔ 'jest' > nol. de
  • Tendencja do frykatywizacji /dz dʒ/ do /z ʒ/, np. *jirg 'świt' > dink. žirig
  • Osłabienie /s/ do /h/ (z wyjątkiem nagłosu i pozycji po /i u/ lub przed /p t/), np. *basar 'śmierć' > nol. bahar
  • Przejście /tɬ/ w /t/, np. *āʔirutl 'północ' > dink. āyarut, nol. ayrut

Należą tu języki: noliczański (de facto trzy języki: standardowy, wschodni i zachodni), zimergijski (de facto separatystyczny odłam zachodniego noliczańskiego) i dinkerdyjski (język w którym spisano większość legend z czasów przed Nurhabimem, obecnie wymarły).

Porównanie - liczby

Prakusajrycki Gałąź południowa Gałąź północna
Grupa zachodnia Grupa wschodnia
Noliczański Dinkerdyjski Zimergijski Tulahijski Muttabski Harański Szikuppański-Pd Szikuppański-Pn
1 *maut mot mo' mād måd måt māt meit
2 *dau do do dād dou
3 *šīgā šiga šīgā šiyə šīha šīğa šīga sīga saige
4 *małk maxk malk maxk mał mał mał maš maš
5 *a'nā ana ānā anə an'a anha anha ana ane
6 *zu'rū zoru zōrū zoru cur'u curhu curhu curu coru
7 *łajai xaže śažē xaji łačā łačå łāča šacā šacou
8 *tlasīb tahib tahīb təhip tlasīv tlasīv tlāsib čezīp čezaip
9 *paił pex pēl pex pāł påł påł pāš peiš
10 *šaud šod šōd šot šār šår šåd sāt seit
Advertisement